Je kent het wel. Je loopt een ruimte binnen waar het net geknald heeft tussen twee mensen. Er wordt niets gezegd, en toch weet je binnen drie tellen dat er iets hangt. Je schouders kruipen omhoog, je adem wordt ondieper, je bent moe nog voor iemand iets gevraagd heeft. Ga eens tegenover iemand zitten die echt rustig in zichzelf zit, en je merkt het omgekeerde: zonder dat je erop let, zakt je eigen ademhaling mee naar beneden.
We noemen dat sfeer, of klik, of gewoon energie. Onder dat woord zit een hele fysiologie, en die loopt door tot in het kleinste onderdeel van je lichaam dat energie maakt: je mitochondriën.
Mitochondriën zijn de energiecentrales in je cellen. Ze zetten wat je eet en inademt om in de brandstof waar je hart, je spieren en vooral je hersenen op draaien. Je brein is een grootverbruiker; het weegt een paar procent van je lichaam en vraagt een vijfde van je energie op. Geen wonder dat je bij weinig brandstof niet alleen slap in je benen staat, maar ook trager denkt, korter van stof bent en sneller je geduld verliest.
Wat lang onderbelicht bleef, is dat diezelfde mitochondriën niet alleen energie maken, ze voelen ook. Ze pikken op wat er in je lichaam gebeurt, en stress is daarin de grootste speler. Martin Picard, de onderzoeker die hier aan de universiteit van Columbia een heel vakgebied van maakte, bracht in een systematisch overzicht met Bruce McEwen in kaart hoe psychische stress de structuur en functie van mitochondriën verandert. In later werk vond zijn groep dat je psychosociale leven terug te zien is in de mitochondriën in je brein. Wat er in je hoofd en in je relaties speelt, komt via je stresshormonen bij je mitochondriën terecht, en verandert daar hoe goed ze hun werk doen.
En hier wordt het interessant voor de mensen om je heen. Stress is namelijk besmettelijk, letterlijk meetbaar. In onderzoek van Veronika Engert en collega’s bleek dat je alleen al door iemand anders onder druk te zíen zelf een stijging in cortisol krijgt. Je hebt niks meegemaakt, je kijkt alleen toe, en je lijf doet mee. Bij een vreemde gebeurde dat bij zo’n tien procent van de kijkers, bij een partner bij veertig procent. Zet twee mensen een tijd bij elkaar en hun hartslag, hun ademhaling en hun cortisol gaan op elkaar lijken. Fysiologen noemen dat synchronie. Het gebeurt tussen geliefden, tussen ouder en kind, en gewoon tussen collega’s op een kantoor.
Trek die lijnen door en je snapt waar dit heen gaat. De staat van de ander verschuift jouw stresssysteem, en jouw stresssysteem praat rechtstreeks met je mitochondriën. De persoon tegenover je bepaalt een stukje mee hoe efficiënt jouw energiecentrales die middag draaien.
En dan de vraag waar het echt om draait: reageren jouw mitochondriën ook rechtstreeks op die van de ander, op dat niveau zelf? Daar houdt de bewezen wetenschap voorlopig op. Picard beschrijft mitochondriën als “sociaal”, prachtig onderbouwd, maar dat gaat over mitochondriën die binnen één lichaam met elkaar praten: ze vormen groepen, stemmen hun gedrag op elkaar af en sturen signalen naar de celkern. Dat je eigen mitochondriën die van een ander mens direct aanvoelen, is niet aangetoond. Wél prikkelend: sinds 2020 zijn er aanwijzingen dat er hele, losse mitochondriën in je bloed circuleren, buiten de cellen om, en of die echt functioneel zijn, is nog volop in discussie. De keten van de ander naar jouw cellen is dus stevig onderbouwd; de directe cel-op-cel-overdracht tussen twee mensen blijft voorlopig een open vraag.
Ook zonder dat laatste stukje is de conclusie groot genoeg. Met wie je je omringt is geen kwestie van smaak of gezelligheid, het is een leefstijlfactor. Iemand die voortdurend in alarm staat, klaagt of jou subtiel laat voelen dat je tekortschiet, kost je geen “slechte vibe”, die kost je brandstof. Je komt zo’n gesprek uit en je bent bekaf, terwijl je niks gedaan hebt. Doe je dat dag in dag uit, dan telt dat op tot minder energie, een korter lontje en minder heldere kop, precies de dingen die je nodig hebt om te bouwen aan wat je belangrijk vindt. De andere kant is even echt: naast iemand die rust uitstraalt en oprecht luistert, zakt jouw systeem naar een stand waarin je scherper denkt, meer over hebt voor een ander en langer volhoudt.
Binnen GOOD kijken we naar alles wat je mitochondriën sterk of moe maakt: hoe je beweegt, hoe je slaapt, wanneer je licht en kou en voeding binnenkrijgt, hoe je ademt. De mensen om je heen horen in datzelfde rijtje, als de factor die je het makkelijkst vergeet omdat ‘ie geen etiket en geen prijs heeft. En het mooie is dat je er iets mee kunt, want synchronie werkt twee kanten op.
Vier manieren om je eigen systeem te beschermen
De plus-en-min-ronde. Loop deze week je vaste contacten na en zet er in gedachten een plus of een min bij: kom ik bij deze persoon meestal opgeladen of leeggelopen vandaan. Je hoeft niemand af te schrijven. Je wilt alleen weten waar je energie heen gaat, want zodra je dat ziet, ga je vanzelf anders plannen met wie en hoe lang je afspreekt.
Een geuranker voor je grens. Geur heeft een directe lijn naar het deel van je brein dat emotie en geheugen regelt, sneller dan een gedachte. Daar kun je gebruik van maken. Kies één vaste geur die voor jou “ik sta stevig, dit hoef ik niet mee naar huis te nemen” gaat betekenen. Voor veel mensen werkt een stevige, kruidige blend als de Protective Blend (On Guard) daar goed voor, maar de geur die jóu grondt, is de juiste. Bouw de koppeling rustig op: pak een moment waarop je je al kalm en stevig voelt, rol de blend op je pols, breng die naar je neus en adem in. Doe dat een paar dagen. Daarna gebruik je hetzelfde ritueel vlak voor een gesprek waar je tegenop ziet. Wees eerlijk over wat er dan gebeurt: de geur zet geen schild op waar drukte op afketst. Wat de geur doet, is je brein in een fractie terugzetten in de staat die je eraan gekoppeld hebt. Dat is genoeg, want vanuit die staat neem je de spanning van de ander minder snel over.
De reset tussen mensen door. Kom je uit een zwaar gesprek, geef je systeem dan tien seconden voordat het zich vastklikt op de stand van de ander. Adem een paar keer langer uit dan in, drie tellen in, zes tellen uit, en haal er je geuranker bij. Die lange uitademing zet je eigen rem aan, en de geur vertelt je lijf dat jij weer terug bent bij jezelf. Kort, maar precies op het moment dat het telt.
Een beeld dat afglijdt. Je hoofd pakt een levendig beeld makkelijker op dan een instructie, dus geef het er een. Voor een lastig gesprek: zet in gedachten een dunne glazen bol om je heen, of een huid als die van een dolfijn, waar de spanning van de ander vanaf glijdt als waterdruppels. En kom je zo’n gesprek uit, beam jezelf dan weg zoals op de Enterprise, “Beam me up, Scotty”, maar dan zo afgesteld dat de transporter alleen meeneemt wat van jou is en al het gedoe van de ander netjes op het platform achterlaat. Klinkt maf, werkt verrassend goed.
En dan de omdraaiing die de meeste winst geeft. Omdat synchronie besmettelijk is, kun jij de rustige zijn die een kamer omlaag trekt. Loop een gespannen situatie binnen met een trage ademhaling en een zachte stem, en je merkt hoe mensen zich er ongemerkt naar voegen. Dat is dezelfde fysiologie, alleen dan zet jij de toon in plaats van dat je ‘m ondergaat.
Bronnen
- Picard M, McEwen BS (2018). Psychological Stress and Mitochondria: A Systematic Review. Psychosomatic Medicine.
- Trumpff C, Picard M et al. (2024). Psychosocial experiences are associated with human brain mitochondrial biology. PNAS.
- Picard M, Sandi C (2020). The social nature of mitochondria: Implications for human health.
- Engert V, Singer T et al. (2014). Cortisol increase in empathic stress is modulated by emotional closeness and observation modality. Psychoneuroendocrinology.
- Liu S et al. (2013). Synchrony of Diurnal Cortisol Pattern in Couples.
- Al Amir Dache Z et al. (2020). Blood contains circulating cell-free respiratory competent mitochondria. FASEB Journal. Met kritische kanttekening: Stephens et al. (2021).